DAX kullanımıyla ilgili temel bilgileri Power BI Desktop’ta kullanma

Bu makale, Power BI Desktop'ı kullanmaya yeni başlayan kullanıcılara yöneliktir. Bir dizi temel hesaplama ve veri çözümleme sorununu çözmek için Veri Çözümleme İfadeleri'ni (DAX) nasıl kullanabileceğinize ilişkin hızlı ve anlaşılır bir açıklama sunmaktadır. Bazı kavramsal bilgileri, gerçekleştirebileceğiniz bir dizi görevi inceleyeceğiz ve öğrendiklerinizi sınamaya yönelik bilgi kontrolü gerçekleştireceğiz. Bu makaleyi tamamladıktan sonra DAX'taki en temel kavramları iyi bir şekilde anlamış olacaksınız.

DAX nedir?

DAX, hesaplama yapmak ve bir veya daha fazla değer döndürmek için bir formülde veya ifadede kullanılabilen işlevlerden, işleçlerden ve sabitlerden oluşan bir koleksiyondur. Daha basit bir şekilde ifade etmek gerekirse DAX, modelinizde zaten bulunan verilerden yeni bilgiler oluşturmanıza yardımcı olur.

DAX neden bu kadar önemlidir?

Yeni bir Power BI Desktop dosyası oluşturup bu dosyaya veri aktarmak kolaydır. Hatta hiçbir DAX formülü kullanmadan değerli öngörüler sunan raporlar da oluşturabilirsiniz. Peki ya ürün kategorilerinde farklı tarih aralıklarında gözlemlenen büyüme yüzdesini çözümlemeniz gerekseydi? Yıldan yıla büyümeyi pazar eğilimleriyle karşılaştırarak hesaplamanız gerekse ne yapardınız? DAX formülleri, bu tür görevleri gerçekleştirmeye yarayan becerilerin yanı sıra başka pek çok önemli işlev de sunar. Etkili DAX formülleri oluşturmayı öğrenmek, verilerinizden en iyi şekilde yararlanmanıza yardımcı olur. İhtiyaç duyduğunuz bilgileri elde ettiğinizde, nihai kâr-zarar dengenizi etkileyen gerçek iş sorunlarını çözmeye başlayabilirsiniz. Power BI bu güce sahiptir, DAX ise onu kullanmanıza yardımcı olur.

Önkoşullar

Microsoft Excel'de formül oluşturma konusuna zaten aşina olabilirsiniz. DAX'ı anlama konusunda bu bilgilerden yararlanabilirsiniz ancak Excel formülleri konusunda hiç deneyiminiz olmasa bile burada açıklanan kavramlar, DAX formülleri oluşturmaya ve gerçek dünyadaki BI sorunlarını hemen çözmeye başlamanıza yardımcı olacaktır.

Hesaplamalarda, özellikle de ölçülerde ve hesaplanmış sütunlarda kullanılan DAX formüllerini anlamaya odaklanacağız. Power BI Desktop kullanma, veri içeri aktarma ve bir rapora alan ekleme konularının yanı sıra Ölçüler ve Hesaplanmış sütunlar ile ilgili temel kavramlar hakkında zaten sahibi olmanız gerekir.

Örnek çalışma kitabı

DAX'ı öğrenmenin en iyi yolu, bazı temel formüller oluşturmanız, bunları gerçek verilerle kullanmanız ve sonuçları kendiniz görmenizdir. Buradaki örneklerde ve görevlerde Power BI Desktop için Contoso Sales örneği dosyası kullanılmaktadır. Bu örnek dosya, Öğretici: Bu makalede kendi ölçülerinizi oluşturma makalesinde Power BI Desktop kullanılır.

Haydi başlayalım!

DAX'a olan anlayışımızı üç temel kavram etrafında çerçeveleeceğiz: Söz dizimi, İşlevler ve Bağlam. DAX'ta başka önemli kavramlar da bulunmaktadır ancak bu üç kavramı anlamak, DAX becerilerinizi oluşturmak için en iyi temeli sağlayacaktır.

Syntax

Kendi formüllerinizi oluşturmadan önce DAX formül söz dizimine bir göz atalım. Söz dizimi, bir formülü oluşturan veya daha basit bir şekilde açıklamak gerekirse, formülün nasıl yazıldığına ilişkin çeşitli öğeleri içerir. Örneğin, bir ölçüye yönelik basit bir DAX formülü aşağıda verilmiştir:

Bu formül, aşağıdaki söz dizimi öğelerini içerir:

A. Ölçü adı: Total Sales.

B. Formülün başlangıcını gösteren eşittir işareti işleci ( = ). Hesaplama gerçekleştirildiğinde bir sonuç döndürür.

C. Sales[SalesAmount] sütunundaki tüm sayıları toplayan DAX işlevi SUM. İlerleyen bölümlerde işlevler hakkında daha fazla bilgi edineceksiniz.

D. Bir veya daha fazla bağımsız değişken içeren ifadeyi içine alan ayraçlar (). Çoğu işlev için en az bir bağımsız değişken gerekir. Bağımsız değişken, bir işleve değer geçirir.

E. Başvurulan tablo: Sales.

F. Sales tablosunda başvurulan sütun: [SalesAmount]. Bu bağımsız değişken ile SUM işlevi, bir SUM oluşturmak için hangi sütunların toplanacağını belirtir.

Bir DAX formülünü anlamaya çalışırken, her bir öğeyi, günlük hayatınızda düşünmek ve konuşmak için kullandığınız dile çevirmek genellikle yararlı olur. Örneğin, bu formülü şöyle okuyabilirsiniz:

Total Sales adlı ölçüyle ilgili olarak, Sales tablosundaki [SalesAmount ] sütununda bulunan değerler için SUM (Toplama) işlevi ile elde edilen sonucu hesapla (=).

Bu ölçü, bir rapora eklendiğinde, dahil ettiğimiz diğer alanların her biri (ör. ABD'deki Cep Telefonları) için satış miktarlarını toplayarak değerleri hesaplayıp döndürür.

Kendinize "Bu ölçü, raporuma yalnızca SalesAmount alanını ekleyerek gerçekleştirdiğim işlemle aynı sonucu vermiyor mu?" sorusunu soruyor olabilirsiniz. Bu doğru olabilir. Ancak, SalesAmount alanındaki değerleri toplayan kendi ölçünüzü oluşturmak için geçerli bir nedeniniz var: Bunu diğer formüllerde bağımsız değişken olarak kullanabiliriz. Bunlar şu anda biraz kafa karıştırıcı görünebilir ancak DAX formül becerileriniz arttıkça bu ölçü, formüllerinizin ve modelinizin daha verimli olmasını sağlayacaktır. Aslında, daha sonra Total Sales ölçüsünün başka formüllerde bir bağımsız değişken olarak karşımıza çıkacağını göreceksiniz.

Bu formüle ilişkin birkaç noktanın daha üzerinde duralım. Özellikle belirtmek gerekirse, SUM işlevini tanıttık. İşlevler; sayılar, tarihler, saatler, metinler ve daha fazlasıyla karmaşık hesaplamalar ve işlemeler gerçekleştirmeyi kolaylaştıran, önceden yazılmış formüllerdir. İlerleyen bölümlerde işlevler hakkında daha fazla bilgi edineceksiniz.

Ayrıca sütun adı olan [SalesAmount] ifadesinin, sütunun ait olduğu Sales tablosundan sonra geldiğine de dikkat edin. Sütun adının tablo adını izlediği bu ad, tam sütun adı olarak bilinir. Aynı tabloda başvurulan sütunlar, tablo adının formülde yer almasını gerektirmez. Tablo adının formüle eklenmesi, daha kısa ve okunması daha kolay olan birçok sütuna başvuran uzun formüller oluşturabilir. Ancak, aynı tabloda olsalar bile ölçü formüllerinize tablo adını eklemek iyi bir uygulamadır.

Formüllerinizde kullanılan söz diziminin doğru olması önemlidir. Çoğu durumda, söz dizimi doğru değilse bir söz dizimi hatası döndürülür. Bazı durumlarda ise söz dizimi doğru olmasına rağmen beklediğiniz sonuçlar döndürülmeyebilir. Power BI Desktop'taki DAX düzenleyicisi, doğru öğeleri seçmenize yardım ederek söz dizimsel olarak doğru formüller oluşturmanızı sağlamak için kullanılan öneriler özelliğini içerir.

Basit bir formül oluşturalım. Bu görev, formül söz dizimini ve formül çubuğundaki öneriler özelliğinin size nasıl yardımcı olabileceğini daha iyi anlamanıza yardımcı olacak.

Görev: Ölçü formülü oluşturma

1. Contoso Satış Örneği Power BI Desktop dosyasını indirin ve açın.

2. Rapor görünümündeki alan listesinde, Sales tablosuna sağ tıklayın ve ardından Yeni Ölçü'yü seçin.

3. Formül çubuğundaki Ölçü'yü, yeni bir ölçü adı (Previous Quarter Sales) girerek değiştirin.

4. Eşittir işaretinden sonra, ilk birkaç harf olan CAL’yi yazın ve kullanmak istediğiniz işleve çift tıklayın. Bu formülde, CALCULATE işlevini kullanmak istiyorsunuz.

   CALCULATE işlevine geçirdiğimiz bir bağımsız değişkenle toplamak istediğimiz tutarları filtrelemek için CALCULATE işlevini kullanırsınız. Bunlar, iç içe geçen işlevler olarak adlandırılır. CALCULATE işlevinin en az iki bağımsız değişkeni vardır. Bunlardan ilki değerlendirilecek ifade, ikincisi ise bir filtredir.

5. CALCULATE işlevi için, açma parantezinden ( sonra SUM yazın ve daha sonra başka bir açma parantezi ( daha yazın.

   Şimdi SUM işlevine bir bağımsız değişken ileteceğiz.

6. Sal yazmaya başlayın ve ardından Sales[SalesAmount]'ı seçin, daha sonra bir kapatma parantezi ) yazın.

   Bu, CALCULATE işlevimizin ilk ifade bağımsız değişkenidir.

7. Birinci filtreyi belirtmek için virgül (,) yazın, daha sonra bir boşluk bırakın ve ardından PREVIOUSQUARTER yazın.

   SUM sonuçlarını önceki üç aylık döneme göre filtrelemek için PREVIOUSQUARTER akıllı zaman gösterimi işlevini kullanırsınız.

8. PREVIOUSQUARTER işlevinin açma parantezinden ( sonra Calendar[DateKey] yazın.

   PREVIOUSQUARTER işlevi, bitişik tarih aralığı içeren bir sütun olan tek bir bağımsız değişkene sahiptir. Bizim durumumuzda bu, Takvim tablosundaki DateKey sütunudur.

9. PREVIOUSQUARTER işlevine ve CALCULATE işlevine geçirilen her iki bağımsız değişkeni de iki kapatma ayracı )) ile kapatın.

   Formülünüzün aşağıdaki gibi görünmesi gerekir:

   Previous Quarter Sales = CALCULATE(SUM(Sales[SalesAmount]), PREVIOUSQUARTER(Calendar[DateKey]))

10. Formül çubuğundaki onay işaretini seçin veya Enter tuşuna basarak formülü doğrulayıp modele ekleyin.

Başardınız! DAX kullanarak karmaşık bir ölçü oluşturdunuz ve bu hiç de azımsanacak bir şey değil. Bu formül, bir rapora uygulanan filtrelere bağlı olarak önceki üç aylık döneme ait toplam satışı hesaplamak için kullanılabilir. Örneğin, bir grafiğe SalesAmount ile yeni Previous Quarter Sales ölçümüzü ekleyip Dilimleyiciler olarak Year ve QuarterOfYear seçeneklerini eklersek aşağıdaki gibi bir görüntü elde ederiz:

DAX formüllerinin birkaç önemli yönüyle tanıştınız:

• Bu formül iki işlev içeriyordu. Akıllı zaman gösterimi işlevi olan PREVIOUSQUARTER işlevi, bir filtre işlevi olan CALCULATE işlevine geçirilen bir bağımsız değişken olarak iç içe geçirilmiştir.

  DAX formülleri, iç içe geçmiş en fazla 64 işlev içerebilir. Bir formülün bu kadar çok iç içe geçmiş işlev içermesi pek olası değildir. Aslında böyle bir formülün oluşturulup ayıklanması zor olurdu ve formül büyük olasılıkla pek hızlı da çalışmazdı.

• Bu formülde filtreleri de kullandınız. Filtreler, hesaplamanın kapsamını daraltır. Bu örnekte bağımsız değişken olarak bir filtre seçtiniz; bu da aslında başka bir işlev ile elde edilir. İlerleyen bölümlerde filtreler hakkında daha fazla bilgi edineceksiniz.

• CALCULATE işlevini kullandınız. Bu işlev, DAX'taki en güçlü işlevlerden biridir. Büyük olasılıkla, modeller yazıp daha karmaşık formüller oluşturdukça bu işlevi birçok kez kullanacaksınız. CALCULATE işlevinin daha ayrıntılı bir şekilde ele alınması bu makalenin amaçları arasında yer almasa da, DAX ile ilgili bilgi birikiminiz genişledikçe dikkatinizi özel olarak bu işleve vermenizi öneririz.

Söz dizimine ilişkin Hızlı Test

1. Formül çubuğundaki bu düğme ne işe yarar?

   

2. Bir DAX formülündeki bir sütun adını her zaman ne çevreler?

Yanıtlara bu makalenin sonunda ulaşabilirsiniz.

İşlevler

İşlevler, bağımsız değişken olarak adlandırılan belirli değerleri özel bir sırada veya yapıda kullanarak hesaplamalar gerçekleştiren, önceden tanımlanmış formüllerdir. Diğer işlevler, farklı bir formül, ifade, sütun başvurular, sayılar, metinler, TRUE veya FALSE gibi mantıksal değerler ya da sabitler birer bağımsız değişken olabilir.

DAX, şu işlev kategorilerini içerir: Tarih ve Saat, Akıllı Zaman Gösterimi,Bilgi, Mantıksal,Matematiksel, İstatistiksel, Metin, Üst/Alt Öğe ve Diğer işlevler. Excel formüllerindeki işlevlere aşinaysanız DAX'taki işlevlerin çoğu tanıdık gelecektir ancak DAX işlevleri, aşağıdaki yönlerden benzersizdir:

• Bir DAX işlevi, her zaman sütunun veya tablonun tamamına başvurur. Bir tablo veya sütundaki belirli değerleri kullanmak istiyorsanız formüle filtre ekleyebilirsiniz.

• Hesaplamaları satır bazında özelleştirmeniz gerekiyorsa DAX, bağlama göre değişiklik gösteren hesaplamalar gerçekleştirmek için geçerli satır değerini veya ilgili bir değeri bağımsız değişken türü olarak kullanmanıza olanak sağlayan işlevler sunar. İlerleyen bölümlerde bağlam hakkında daha fazla bilgi edineceksiniz.

• DAX, bir değerden çok bir tablo döndüren pek çok işlev içerir. Tablo görüntülenmez ancak diğer işlevlere giriş sağlamak için kullanılır. Örneğin, bir tabloyu alıp ardından bu tablodaki benzersiz değerleri sayabilir veya filtrelenmiş tablolarda veya sütunlarda dinamik toplamlar hesaplayabilirsiniz.

• DAX, pek çok akıllı zaman gösterimi işlevi içerir. Bu işlevler, tarih aralıklarını tanımlamanıza veya seçmenize ve bunlara bağlı olarak dinamik hesaplamalar gerçekleştirmenize olanak sağlar. Örneğin, paralel dönemler için toplamları karşılaştırabilirsiniz.

• Excel, popüler bir işlev olan DÜŞEYARA işlevini içerir. DAX işlevleri, Excel'deki DÜŞEYARA işlevinde olduğu gibi başvuru olarak bir hücreyi veya hücre aralığını almaz. DAX işlevleri, başvuru olarak bir sütunu veya tabloyu alır. Power BI Desktop'ta ilişkisel bir veri modeli ile çalıştığınızı unutmayın. Başka bir tablodaki değerlere bakmak kolaydır ve çoğu durumda formül oluşturmanız bile gerekmez.

  Gördüğünüz gibi DAX'taki işlevler, etkili formüller oluşturmanıza yardımcı olabilir. Aslında yalnızca işlevler ile ilgili temel bilgilere değindik. DAX becerileriniz geliştikçe çok çeşitli işlevleri kullanarak formüller oluşturabileceksiniz. DAX işlevlerinin her biri hakkında daha fazla bilgi edinmek için kullanabileceğiniz en iyi yerlerden biri de DAX İşlev Başvurusu'dur.

İşlevlere ilişkin Hızlı Test

1. Bir işlev her zaman neye başvurur?
2. Bir formül birden fazla işlev içerebilir mi?
3. İki metin dizesini bir dizede birleştirmek için hangi işlev kategorilerini kullanırsınız?

Yanıtlara bu makalenin sonunda ulaşabilirsiniz.

Bağlam

Bağlam, öğrenilmesi gereken en önemli DAX kavramlarından biridir. DAX'ta satır bağlamı ve filtre bağlamı olmak üzere iki bağlam türü vardır. Öncelikle satır bağlamını inceleyeceğiz.

Satır bağlamı

Satır bağlamı, en basit ifadeyle geçerli satır olarak düşünülebilir. Formüllerin bir tablodaki tek bir satırı tanımlamak için filtreler uygulayan bir işleve sahip olduğu her durumda uygulanabilir. İşlev, filtreleme yaptığı tablonun her bir satırı için yapısal olarak bir satır bağlamı uygular. Bu türden bir satır bağlamı, daha çok ölçülere uygulanır.

Filtre bağlamı

Filtre bağlamını anlamak, satır bağlamını anlamaktan biraz daha zordur. En basit ifadeyle filtre bağlamını, bir sonucu veya değeri belirleyen hesaplamalarda uygulanan bir veya daha fazla filtre olarak düşünebilirsiniz.

Filtre bağlamı, satır bağlamının yerine değil, satır bağlamına ek olarak uygulanır. Örneğin, bir hesaplamaya dahil edilecek değerlerin kapsamını daha fazla daraltmak için, yalnızca satır bağlamını değil, bu satır bağlamındaki belirli bir değeri (filtre) de belirten bir filtre bağlamı uygulayabilirsiniz.

Filtre bağlamını raporlarınızda kolayca görebilirsiniz. Örneğin, bir görselleştirmeye TotalCost'u ve ardından Year ile Region'ı eklediğinizde, belirli bir yıla ve bölgeye göre verilerin bir alt kümesini seçen bir filtre bağlamı tanımlamış olursunuz.

Filtre bağlamı DAX'ta neden bu kadar önemlidir? Çünkü filtre bağlamı en kolay bir görselleştirmeye alanlar ekleyerek uygulanırken, filtre bağlamı da bir DAX formülüne, ilişkilere ve diğer ölçü ve sütunlara göre TÜMÜ, İLGİLİ, FİLTRELE, HESAPLA gibi işlevler kullanılarak bir filtre tanımlayarak uygulanabilir. Örneğin, Store Sales adlı bir ölçüde bulunan aşağıdaki formüle göz atalım:

Bu formülü daha iyi anlamak için tıpkı diğerlerinde olduğu gibi bu formülü de parçalara ayırarak inceleyebiliriz.

Bu formül, aşağıdaki söz dizimi öğelerini içerir:

A. Ölçü adı: Store Sales.

Kenarı. Formülün başlangıcını gösteren eşittir işareti işleci ( = ).

,. Belirtilen filtrelere göre değiştirilen bir bağlamda bir ifadeyi bağımsız değişken olarak değerlendiren CALCULATE işlevi.

TID. Bir veya daha fazla bağımsız değişken içeren bir ifadeyi çevreleyen ayraçlar ().

A. Aynı tabloda bir ifade olarak bulunan [Total Sales]. Total Sales ölçüsün şu formüle sahiptir: =SUM(Sales[SalesAmount]).

Vadeli. İlk ifade bağımsız değişkenini filtre bağımsız değişkeninden ayıran virgül (,).

Acil. Başvurulan sütunun tam adı: Channel[ChannelName]. Bu, bizim satır bağlamımızdır. Bu sütundaki her bir satır Store veya Online gibi bir kanalı belirtir.

Olsun. Filtre olarak kullanılan belirli değer: Store. Bu, bizim filtre bağlamımızdır.

Bu formül, filtre olarak Channel[ChannelName] sütunundaki yalnızca Store değerini içeren satırlar için yalnızca Total Sales ölçüsüyle tanımlanan satışların hesaplanmasını sağlar.

Hayal edebileceğiniz gibi, bir formülde filtre bağlamını tanımlayarak çok geniş kapsamlı ve etkili özelliklerden yararlanabilirsiniz. İlgili bir tabloda yalnızca belirli bir değere başvurabilmek, bu tür örneklerden yalnızca bir tanesidir. Bağlamı hemen tamamen anlamazsanız endişelenmeyin. Kendi formüllerinizi oluştururken bağlamı ve bağlamın DAX'ta neden bu kadar önemli olduğunu daha iyi anlayacaksınız.

Bağlama ilişkin Hızlı Test

1. Bağlamın iki farklı türü hangileridir?
2. Filtre bağlamı nedir?
3. Satır bağlamı nedir?

Yanıtlara bu makalenin sonunda ulaşabilirsiniz.

Özet

DAX'taki en önemli kavramları temel düzeyde öğrendiğinize göre kendi kendinize ölçüler için DAX formülleri oluşturmaya başlayabilirsiniz. DAX'ı öğrenmek gerçekten de biraz karmaşık olabilir ancak kullanabileceğiniz pek çok kaynak mevcuttur. Bu makaleyi okuyup kendi formüllerinizin birkaçıyla deneme yaptıktan sonra işinizle ilgili sorunları çözmenize yardımcı olabilecek diğer DAX kavram ve formülleri hakkında daha fazla bilgi edinebilirsiniz. Yararlanabileceğiniz birçok DAX kaynağından en önemlisi, Veri Çözümleme İfadeleri (DAX) Başvurusu'dur.

DAX, Power Pivot ve Analysis Services Tablolu modelleri gibi diğer Microsoft BI araçlarında yıllardır kullanıldığı için ulaşabileceğiniz pek çok harika bilgi vardır. Hem Microsoft hem de önde gelen BI uzmanları tarafından sunulan kitaplarda, teknik incelemelerde ve bloglarda daha fazla bilgiye ulaşabilirsiniz. TechNet'teki DAX Resource Center Wiki de başlangıç için harika bir kaynaktır.

Hızlı Test yanıtları

Söz dizimi:

1. Ölçüyü doğrulayıp modele girer.
2. Köşeli ayraçlar [].

İşlevler:

1. Bir tablo ve sütun.
2. Evet. Bir formül, en fazla 64 iç içe geçmiş işlev içerebilir.
3. Metin işlevleri.

Bağlam:

1. Satır bağlamı ve filtre bağlamı.
2. Bir hesaplamada tek bir değeri belirleyen bir veya daha fazla filtre.
3. Geçerli satır.